تغذیه
« تغذيه و خوراك »
درآمد
تأثير خوراكيها بر جسم و روح انسان، امري علمي، محسوس و تجربهپذير است. خوراكيها همانگونه كه مايهي رشد و سلامت جسم و روح است، ميتواند آشفتگي مزاجي، اختلال رواني و بيمارهاي جسماني را به همراه داشته باشد. از طرفي، عقل سالم در بدن سالم است و بيمار نميتواند بهدرستي بينديشد و مسير تعالي و كمال خود را طي نمايد؛ چرا كه همهي همت نفس به ساخت و ساز و ترميم بخش بيمار بدن معطوف ميگردد و ديگر نيروي رشد، خود شكوفايي، بر شدن، عروج و استجماع را از دست ميدهد. خداوند متعال كه به علم و حكمت بالغهي خويش بر همهي مصلحتها و مسير رشد و تكامل هستي و انسان، آگاه است، و نسبت به آن و بهويژه انسان، رهنمودهايي را در تمام زمينهها؛ از جمله خوراكيها، ارايه داده است تا انسان در پرتو آن بتواند خوراكيها و آشاميدنيهايي را كه به وي رشد بيشتري ميدهد شناسايي نمايد و از آن بهرهي بيشتري برد؛ چنانكه از آن دسته خوراكيها و آشاميدنيهايي كه مانع پيشرفت يا سبب سقوط وي ميگردد نيز خودداري نمايد. در اين راستا، شريعت به طور موردي هر يك از اين گزينهها را در ديدگاه انسان قرار ميدهد و نسبت به بعضي از آن در جهت ترك، الزام را ارايه ميكند كه در اين بخش برخي از آنها مطرح ميشود.
« شناخت پرندگان حلال گوشت و حرام گوشت »
مسأله ( 1243 ) به صورت معمول، پرندگان حلال گوشت از حرام گوشت به دو راه شناخته ميشوند:
يكم ـ هنگام پرواز، بال زدن آن بيشتر باشد تا نگه داشتن بال؛ پس پرندهاي كه بال زدنش بيشتر باشد، حلال است و پرندهاي مانند عقاب كه بيشتر، بالها را در هنگام پرواز نگه ميدارد، حرام است.
دوم ـ پرندگاني كه سنگدان يا چينهدان يا انگشت جدايي مانند شست انسان دارند، حلال، و پرندگاني كه آن را ندارند، حرام گوشت هستند.
مسأله ( 1244 ) خوردن گوشت مرغي كه مانند شاهين چنگال دارد، حرام است و خوردن گوشت پرستو و هُدهُد مكروه است، ولي گوشت مرغاني كه پرواز دارند، ولي پر ندارند؛ مانند: خفاش و همچنين زنبور و پشه و ديگر حشرههاي پرنده حرام است.
مسأله ( 1245 ) تخم پرندگان حلال، حلال، و تخم پرندگان حرام گوشت، حرام است و اگر مشتبه باشد، تخمهايي كه دو طرف آن يكسان ميباشد، حرام است و تخمهايي كه يك طرف آن باريكتر ميباشد، حلال است.
مسأله ( 1246 ) از جانوران دريايي، ماهي پولكدار و همچنين برخي از گونههاي ماهيان كه تنها در كنار گوش آنها پولك نمايان و آشكار است، حلال ميباشد، ولي ماهي بدون فلس حرام است؛ چنانكه حيوانهاي آبي؛ مانند: نهنگ، خرچنگ، قورباغه و مانند آن نيز حرام ميباشد و تخم حيوانهاي دريايي حلالگوشت، حلال و تخم حيوانات دريايي حرامگوشت، حرام است.
« اجزاي حرام حيوان حلال گوشت »
مسأله ( 1247 ) اگر بخشي كه روح دارد از حيوان زنده جدا شود؛ براي نمونه، دنبه يا مقداري گوشت از گوسفند زنده بريده شود، نجس و حرام ميباشد.
مسأله ( 1248 ) پانزده چيز از حيوانهاي حلال گوشت حرام است:
1ـ خون 2ـ فضله 3ـ نري 4ـ فرج 5ـ بچهدان 6ـ غُدَد كه به آن «دشول» ميگويند 7ـ تخم كه به آن دنبلان ميگويند 8ـ چيزي كه در مغز سر است و به اندازهي نيم نخودي ميباشد(غدّهي هيپوفيز) 9ـ مغز حرام كه در ميان تيرهي پشت(ستون فقرات) است 10ـ پي كه در دو پهلوي گردن قرار دارد و تا تيرهي پشت ادامه دارد 11ـ زهرهدان 12ـ سپرز(طحال) 13ـ بول دان(مثانه) 14ـ حدقهي چشمسأله ( مردمك) 15ـ چيزي كه در ميان سُم است و به آن «ذات الاشاجع» ميگويند.
مسأله ( 1249 ) حرمت موارد ذكر شده در حيوانهاي بزرگ است، ولي در حيوانات حلالگوشت كوچكي؛ مانند: گنجشك و ماهي و ملخ؛ چنانچه برخي از موارد ذكر شده قابل تشخيص يا جدا كردن نباشد، خوردن آن اشكال ندارد، ولي خون و فضلهي پرندگان و همچنين خون و فضلهي ماهي و فضلهي ملخ حرام است.
مسأله ( 1250 ) خوردن سرگين و آب دماغ حيوانات؛ هرچند حلالگوشت باشد، حرام است و از خوردن چيزهاي پليد ديگر كه طبيعت انسان از آن بيزار است، بايد پرهيز كرد، ولي اگر پاك باشد و مقداري از آن؛ بهگونهاي با چيز حلال آميخته شود كه در ديد مردم ناچيز باشد، خوردن آن اشكال ندارد.
مسأله ( 1251 ) خوردن ادرار شتر به مقتضاي خاصيتهاي دارويي آن حلال است و بايد از ادرار ديگر حيوانهاي حلال گوشت و همچنين ديگر چيزهايي كه طبع انسان از آنها بيزار است پرهيز نمود.
« خاك »
مسأله ( 1252 ) خوردن خاك و گِل حرام است، ولي خوردن اندكي از تربت حضرت سيدالشهداء؛ امام حسين عليه السلام براي درمان كه از قبر مطهر آن حضرت يا از اطراف آن برداشته باشند، اشكال ندارد و خوردن تربت حضرت رسول اكرم صلي الله عليه واله وسلم و ديگر ائمّهي طاهرين عليهم السلام براي درمان مانند تربت امام حسين عليه السلام است.
خوردن گِل داغستان و گِل ارمني براي درمان ـ اگر درمان، تنها به آن وابسته باشد ـ اشكال ندارد.
« چيزهاي زيانآور »
مسأله ( 1253 ) خوردن يا نوشيدن چيزي كه براي انسان زيان مهمّي دارد، حرام است، ولي اگر زيان به اندازهاي كم باشد كه با دقت عادي به آن توجه نكنند، حرام نيست.
مسأله ( 1254 ) فرو بردن آب بيني و خلط سينه كه در فضاي دهان آمده است، حرام نيست و نيز فرو بردن غذايي كه هنگام خلال كردن از لاي دندان بيرون ميآيد، اشكال ندارد.
« استعمال مواد مخدر و دخانيات »
مسأله ( 1255 ) استفاده از مواد مخدّر؛ خواه به صورت تزريق باشد يا دود كردن يا خوردن يا به هر صورت ديگري حرام است.
مسأله ( 1256 ) كشيدن سيگار و ديگر گونههاي دخانيات؛ اگرچه زيانمند است، حرام نيست.
« گوشت حيوانات »
مسأله ( 1257 ) خوردن گوشت اسب، قاطر و الاغ مكروه است و اگر كسي با آن نزديكي نمايد، خوردن آن حرام ميشود و بايد آن را از شهر بيرون ببرند و در جاي ديگر بفروشند و بر وطيكننده ـ اگر صاحب آن نباشد ـ لازم است قيمت آن را به صاحبش بدهد و پولي كه از فروش آن به دست ميآيد براي وطيكننده است و اگر با حيواني كه گوشت آن به صورت رايج مورد استفاده است، مانند: گاو، گوسفند و شتر نزديكي كند، ادرار و سرگين آن نجس ميشود و خوردن گوشت و همچنين آشاميدن شير آنها و نسل، پس از وطي آن حرام است و بايد آن حيوان را به گونهاي مناسب از بين ببرند و كسي كه با حيوان وطي كرده ـ چنانچه صاحب آن نباشد ـ پول آن را به صاحبش بدهد.
مسأله ( 1258 ) از چارپايان اهلي، خوردن گوشت شتر، گاو و گوسفند حلال است و از حيوانهاي بياباني و وحشي، گوشت آهو، گوزن، گاو وحشي، قوچ و بز كوهي و گورخر حلال است و گوشت ديگر حيوانات؛ مانند: فيل، خرگوش و حيوانات درّنده و حشرات، حرام است.
مسأله ( 1259 ) اگر با حيواني نزديكي شود، گوشت و سرگين و شير آن حرام ميشود؛ خواه وطي در مهبل باشد يا در مقعد و وطي كننده صغير باشد يا كبير، آگاه باشد يا ناآگاه، ناچار باشد يا نباشد و وطي شونده نر باشد يا ماده و اگر اين حيوان با حيوانات ديگر مشتبه شده باشد، در صورت محصور و محدود بودن، حكم شبههي محصوره را دارد و دوري از تمام آنها لازم است و در صورتي كه محصور و محدود نباشد، حكم برائت را دارد و همهي موارد آن حلال است.
« حيواناتي كه حرام گوشت ميگردند »
مسأله ( 1260 ) حيوان اهلي حلال گوشت، از سه راه حرام گوشت ميشود:
يكم ـ جلاّل باشد؛ يعني خوراك آن بهصورت معمول تنها مدفوع انسان باشد كه در اين صورت، گوشت و شير آن حرام و ادرار و مدفوع آن، نجس ميشود.
دوم ـ انسان با حيوان چهارپا نزديكي كند؛ در اين صورت، گوشت و شير، بلكه نسل آن هم حرام ميشود و نيز بول و مدفوع آن نجس است.
سوم ـ اگر حيوان از شير خوك بخورد تا رشد كند و استخوان آن محكم شود، گوشت، شير و نسل آن حرام ميشود و ادرار و مدفوع آن نجس است، ولي اگر از شير انسان بخورد تا بزرگ شود، گوشت و شير آن حرام نميشود، بلكه كراهت دارد.
مسأله ( 1261 ) اگر بخواهند حيوان جلاّل حلال شود، بايد آن را استبرا كنند و تا مدّتي آن را از خوردن نجاست باز دارند و به آن غذاي پاك بدهند؛ بهگونهاي كه ديگر نگويند جلاّل است؛ بنابراين، بايد شتر را چهل روز و گاو را سي روز (و بهتر است چهل روز) و گوسفند را ده روز (و بهتر است چهارده روز) و مرغابي را پنج روز (و بهتر است هفت روز) و مرغ خانگي را سه روز و ماهي را يك شبانهروز استبرا كنند.
مسأله ( 1262 ) گوشت و شير حيوان نجس؛ مانند: سگ و خوك، حرام است و همچنين گوشت و شير حيوانهاي درّنده كه بهصورت غالب نيش و چنگال دارند؛ مانند: شير، پلنگ، يوزپلنگ، گرگ، كفتار، شغال، روباه و گربه، و نيز حيوانهايي كه به آنها مسخ شده ميگويند؛ مانند: فيل، خرس، بوزينه و خرگوش، حرام و خوردن حيوانهاي ريز و حشرات؛ مانند: موش، سوسمار، مار، مارمولك، خرچنگ، عقرب، سوسك، زنبور، مور، مگس، پشه و انواع كرمها نيز حرام است.
مسأله ( 1263 ) گوشتهايي كه از سرزمين كفر آورده ميشود و تذكيهي آنها به حسب شرع ثابت نشده، نجس و خوردن آن حرام است و خريد و فروش آن نيز جايز نيست و نوشته و گفتهي اشخاص نامعلوم و مجهول، از نظر شرعي ارزش و اعتباري ندارد.
« مصرف شراب و آب جو »
مسأله ( 1264 ) مصرف شراب، حرام است و منظور از شراب، هر مايع مستكننده ميباشد؛ حتي مصرف يك قطره شراب و كمتر از آن نيز حرام است. آبجو نيز يكي از مشروبات الكلي است.
مسأله ( 1265 ) آشاميدن شراب از بزرگترين گناهان است و اگر كسي آن را حلال بداند؛ چنانچه متوجّه باشد كه لازمهي حلال دانستن آن، دروغ بستن به خدا و پيغمبر صلي الله عليه واله وسلم و انكار آنان ميباشد، كافر است.
از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود: شراب، ريشهي بديها و سرآغاز گناهان است و كسي كه شراب ميخورد، عقل خود را از دست ميدهد و در آن هنگام، خدا را نميشناسد و از هيچ گناهي باك ندارد و احترام هيچ كس را نگه نميدارد و حق خويشان نزديك را رعايت نميكند و از زشتيهاي آشكار رو نميگرداند و اگر كسي جرعهاي از آن مصرف كند، خداوند متعال و فرشتگان و پيامبران و مؤمنان، او را لعنت ميكنند و اگر تا حد مستي بنوشد، روح ايمان و خداشناسي از او بيرون ميرود و روح نقصان و پليدي به جاي آن قرار ميگيرد و تا چهل روز نماز او پذيرفته نميشود و روز قيامت روي او سياه است و زبان وي از دهانش بيرون ميآيد و آب دهان او به سينهاش ميريزد و فرياد تشنگي او بلند است.
مسأله ( 1266 ) نشستن كنار سفرهاي كه در آن شراب يا هر چيز مستكنندهاي مصرف ميشود، اگر انسان يكي از آنان شمرده شود و غذا خوردن از آن سفره، حرام است؛ هرچند آن غذا، حلال باشد.
« نجات جان مسلمان و غير مسلمان »
مسأله ( 1267 ) بر هر مسلماني واجب است، اگر جان خودش در خطر نباشد، مسلمان ديگر را كه نزديك است از گرسنگي يا تشنگي بميرد، نان و آب بدهد و از مرگ نجات بخشد و همچنين است در صورتي كه آن شخص مسلمان نباشد، ولي انساني باشد كه قتل او جايز نيست.
« آداب غذا خوردن »
آداب غذا خوردن بسيار است؛ از آن جمله:
ـ پيش از غذا هر دو دست را بشويد.
ـ پس از غذا دست خود را بشويد و با چيزي خشك نكند.
ـ ميزبان پيش از همه، غذا خوردن را آغاز كند و پس از همه دست بكشد.
ـ در آغاز غذا «بسم الله» و پايان آن «الحمدلله» بگويد، ولي اگر سر يك سفره، چندگونه غذا باشد، بهتر است در هنگام خوردن هر كدام از آنها «بسماللّه» بگويد.
ـ با دست راست غذا بخورد.
ـ اگر با دست غذا ميخورد، با سه انگشت يا بيشتر غذا بخورد، نه با دو انگشت.
ـ هرگاه چند نفر سر يك سفره نشسته باشند، هر كسي از غذاي جلوي خود استفاده كند.
ـ لقمه را كوچك بردارد.
ـ با آرامش بر سر سفره بنشيند و با شتاب غذا نخورد.
ـ غذا را بهخوبي بجود.
ـ پس از غذا، خداوند متعال را حمد كند.
ـ هنگامي كه دستان تميزي دارد، در صرف غذا انگشتان خود را بليسد.
ـ پس از غذا خلال نمايد.
ـ آنچه بيرون سفره ميريزد جمع كند و بهگونهاي رفتار نمايد كه اسراف نشود و از دور ريختن مواد غذايي خودداري كند و اگر در بيابان غذا ميخورد، مستحب است آنچه ميريزد براي پرندگان و حيوانات بگذارد.
ـ در آغاز روز و آغاز شب غذا مصرف نمايد و در ميان روز يا شب جز اندكي غذا يا تنقلات نخورد.
ـ پس از خوردن غذا به پشت بخوابد و پاي راست را روي پاي چپ بيندازد تا خستگي مصرف غذا از بدن دور شود.
ـ در آغاز و پايان غذا اندكي نمك مصرف نمايد.
ـ معده را براي استفادهي از غذا، آب و راحت نفس كشيدن متعادل سازد.
ـ ميوه و سبزيها را پيش از خورن با آب تميز، بهخوبي بشويد.
ـ تا ميتواند بر سر سفره، مهمان داشته باشد.
ـ هنگام غذا خوردن بنشيند و غذا بخورد.
« ناپسندها در غذا خوردن »
مسأله ( 1268 ) چيزهايي كه در غذا خوردن ناپسند است:
ـ در هنگام سيري غذا خوردن.
ـ پر خوردن.
ـ نگاه كردن به چهرهي ديگران.
ـ خوردن غذاي داغ.
ـ فوت كردن به چيزي كه ميخورد يا ميآشامد.
ـ پس از گذاشتن نان در سفره منتظر چيز ديگري شدن.
ـ پاره كردن نان با كارد.
ـ گذاشتن نان زير ظرف غذا و هرگونه بياحترامي ديگري به آن.
ـ پاك كردن گوشت اندكي كه به استخوان چسبيده است؛ بهگونهاي كه چيزي در آن نماند.
ـ پوست كندن ميوههايي كه با پوست خورده ميشود.
ـ دور انداختن ميوه پيش از آن كه به صورت كامل مصرف شود.
ـ غذا خوردن در حال راه رفتن.
ـ تا حالت سيري غذا خوردن.
« آداب آشاميدن »
مسأله ( 1269 ) در آشاميدن آب، رعايت اموري مستحب است:
ـ آب را به شيوهي مكيدن بياشامد.
ـ در روز، ايستاده، و در شب در حالت نشسته آب بخورد.
ـ پيش از آشاميدن آب، «بسم الله» و پس از آن، «الحمدلله» بگويد.
ـ با سه نفس آب بياشامد.
ـ از روي ميل باشد.
ـ پس از آشاميدن آب، حضرت اباعبدالله الحسين عليه السلام و اهل بيت آن حضرت عليهم السلام را ياد كند و قاتلان ايشان را لعن نمايد.
« ناپسندها در آشاميدن آب »
مسأله ( 1270 ) آشاميدن زياد آب و آشاميدن آن پس از غذاي چرب و هنگام شب در حال ايستاده و نيز آشاميدن آب با دست چپ و از جاي شكستهي ظرف و جايي كه دستهي ظرف قرار گرفته، ناپسند است.
حضرت آيت الله العظمي محمد رضا نکونام (مدظلّه العالي)