ارث (انتقال قهري مال)
هدف اصلي نظام اقتصادي اسلام را ميتوان تأمين عدالت اجتماعي دانست و از مهمترين راهكارهاي توسعهي عدالت اجتماعي، برقراري توازن اقتصادي و اصل عدم تمركز ثروت در جامعه و عدم پوچانگاري در افراد نسبت به نتيجهي تلاش و كوشش خويش است. احكام مربوط به ارث و تشويق به اموري چون وقف و هبه و تحديد مالكيت خصوصي، همه و همه در راستاي تحقق اين هدف است. نظام ارث كه ساختاري عقلايي و اجتماعي دارد، باعث توزيع مجدد درآمد در بين نزديكان فرد ميت ميگردد و با ايجاد توازن اقتصادي در بين آنان بستر ايجاد عدالت اجتماعي را محقق ميگرداند. همچنين اين امر، حس اميد به آينده، تلاش براي فردا و روحيهي تعاون، احسان و نيكي به خويشان را در فرد مسلمان، با نشاط و پرفروغ زنده ميدارد و او را از پوچ انگاري نسبت به تلاش و كوشش خود دور ميسازد.
«مراتب و طبقات ارث»
مسأله ( 2629 ) كساني كه بهواسطهي خويشي ارث ميبرند، سه دسته هستند:
دستهي يكم ـ پدر، مادر و فرزندان ميت، و با نبودن فرزندان، نوههاي آنها و هرچه نسل پايين رود و هر كدام كه به ميت نزديكتر باشد؛ به اين معنا كه اگر نوهي ميت، زنده است، نتيجهي او ارث نميبرد و تا يك نفر از اين دسته هست، دستهي دوم ارث نميبرد؛ مگر اين كه اشخاص ردهي نخست به حكم شرع از ارث ممنوع باشند؛ كه در اين صورت، نوبت به ردهي دوم ميرسد.
دستهي دوم ـ پدربزرگ(جد) و پدر او و هرچه نسل بالا رود و مادربزرگ و مادر او و هرچه نسل بالا رود ـ پدري باشند يا مادري ـ و خواهر و برادر، و با نبود برادر و خواهر، فرزندان ايشان؛ هر كدام كه به ميت نزديكتر است، ارث ميبرند و تا يك نفر از اين دسته هست، دستهي سوم ارث نميبرد.
دستهي سوم ـ عمو، عمه، دايي و خاله و هرچه نسل بالا رود، و فرزندان آنان و هرچه نسل پايين رود كه هر كدام نزديكترند ارث ميبرند، و تا يك نفر از عموها، عمهها، داييها و خالههاي ميت زنده است، فرزندان آنان ارث نميبرند، و تا فرزندان آنها زندهاند، نوههاي آنها ارث نميبرند و در اين حكم، تنها يك استثنا وجود دارد و آن اين كه اگر ميت، تنها يك عموي پدري و يك پسر عموي پدر و مادري داشته باشد، ارث به پسر عموي پدر و مادري ميرسد و عموي پدري ارث نميبرد.
مسأله ( 2630 ) اگر ميت، وارثي مانند پسر يا دختر عمو، يا پسر يا دختر عمه، يا پسر يا دختر دايي، يا پسر يا دختر خاله (از پدر و مادر) داشته باشد و عمو يا عمه يا دايي يا خاله (از پدر يا فقط مادر) داشته باشد، بهتر است كه دو رده با هم مصالحه نمايند.
مسأله ( 2631 ) اگر عمو، عمه، دايي و خالهي ميت و فرزندان آنان و فرزندان فرزندان آنان نباشند، عمو، عمه، دايي و خالهي پدر و مادر ميت ارث ميبرند و اگر اينها نباشند، فرزندان آنها ارث ميبرند و با نبود آنان، عمو، عمه، دايي و خالهي پدربزرگ و مادربزرگ ميت ارث ميبرند و در نبود آنها، فرزندانشان ارث ميبرند.
مسأله ( 2632 ) زن و شوهر؛ به گونهاي كه خواهد آمد، از يكديگر ارث ميبرند.
· ارث دستهي نخست
مسأله ( 2633 ) اگر وارث ميت، تنها يك نفر از دستهي نخست باشد؛ براي نمونه، پدر يا مادر يا يك پسر يا يك دختر باشد، همهي مال به او ميرسد، و اگر يك پسر و يك دختر باشند، مال را بهگونهاي تقسيم ميكنند كه هر پسر دو برابر دختر ببرد، براي مثال، اگر ارزش اموال ميت شصت ميليون ريال باشد، مال به سه بخش تقسيم ميگردد:
20 = 3 ÷ 60(ميليون)
سهم دختر بيست ميليون و سهم پسر چهل ميليون ريال ميباشد؛ و به عنوان مثال، چنانكه اگر چهار دختر و چهار پسر باشند، به هر دختر، پنج ميليون ريال و به هر پسر، ده ميليون ريال ميرسد.
اگر تنها چند پسر يا تنها چند دختر باشند، همهي مال ميان آنان به شيوهي يكسان تقسيم ميشود.
مسأله ( 2634 ) اگر وارث ميت، تنها پدر و مادر او باشند، مال سه بخش ميشود: دو بخش آن را پدر و يك بخش را مادر ميبرد، ولي اگر ميت، دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر داشته باشد كه همهي آنان مسلمان باشند و آنان با ميت، فرزندان يك پدر باشند، خواه مادرشان با مادر ميت يكي باشد يا نه؛ هرچند در صورتي كه ميت، پدر و مادر داشته باشد، اينان ارث نميبرند، ولي با بودن اينان، مادر يك ششم مال را ارث ميبرد و مانده را به پدر ميدهند، به شرط آنكه برادران يا خواهران و مادر، كافر نباشند و هنگام مردن وي از مادر، زاده شده باشند. براي نمونه، اگر دارايي ميت، سي ميليون تومان باشد و برادري نيز داشته باشد، 16 از اموال وي كه پنج ميليون تومان باشد به مادر و 25 ميليون ديگر به پدر ميت ميرسد و به برادر چيزي نميرسد.
مسأله ( 2635 ) اگر وارث ميت، تنها پدر، مادر و يك دختر باشد؛ چنانچه ميت برادر و خواهري ـ كه مسلمان باشند و آنان با ميت، فرزندان يك پدر باشند ـ نداشته باشد، مال را پنج بخش ميكنند: پدر و مادر هر كدام يك بخش و دختر سه بخش آن را ميبرد؛ مگر اين كه ميّت، دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر پدري داشته باشد كه در اين صورت، مال را شش بخش ميكنند: پدر و مادر، هر كدام يك بخش و دختر سه بخش ميبرد و يك بخش مانده را چهار بخش ميكنند: يك بخش را به پدر و سه بخش را به دختر ميدهند. براي نمونه، اگر ميّت، 720 ميليون ريال به ارث گذارد، به صورت زير عمل ميشود:
ارزش يك سهم 120 = 6 ÷ 720(ميليون ريال)
سهم دختر: 360 = 3 x 120 (ميليون ريال)
كل سهم مادر: 120 ميليون
سهم اولي پدر: 120 ميليون
بخش مانده : 120 ميليون
سهم پدر: 30 = 4 ÷ 120 ميليون
كل سهم پدر: 150 = 30+120
سهم دختر: 90 = 30-120
كل سهم دختر: 450 = 90+360
مسأله ( 2636 ) اگر وارث ميت، تنها پدر و مادر و يك پسر باشد، مال را شش بخش ميكنند: پدر و مادر، هر كدام يك بخش و پسر چهار بخش آن را ميبرد و اگر چند پسر يا چند دختر باشند، آن چهار بخش را به صورت مساوي ميان خود قسمت ميكنند و اگر پسر و دختر باشند، آن چهار بخش را بهگونهاي تقسيم ميكنند كه هر پسري دو برابر دختر ببرد. براي مثال، در فرض اخير؛ چنانچه دارايي ميت، هجده ميليون تومان باشد، به صورت زير تقسيم ميگردد:
ارزش يك سهم: 3 ميليون = 6 ÷ 18 ميليون
سهم پدر: 3(ميليون ريال)
سهم مادر: 3(ميليون ريال)
مجموع سهم پدر و مادر: 6 ميليون = 3+3
مجموع چهار بخش باقي: 12 ميليون = 6-18 ميليون
ارزش يك سهم از چهار بخش: 4 ميليون = 3 ÷ 12 ميليون
سهم يك دختر: 4(ميليون ريال)
سهم يك پسر: 8 ميليون = 4 ميليون - 12 ميليون
مسأله ( 2637 ) اگر وارث ميت، تنها پدر و يك پسر يا تنها مادر و يك پسر باشد، مال را شش بخش ميكنند: يك بخش آن را پدر يا مادر و پنج بخش را پسر ميبرد و اگر چند پسر باشند، آن پنج بخش را ميان خود به صورت مساوي تقسيم مينمايند:
ارزش كل اموال = 300 (ميليون ريال)
ارزش يك سهم: 50 = 6 ÷ 300
سهم پدر يا مادر: 50 ميليون
مجموع سهم پسر يا پسران: 250 = 50 x 5
مسأله ( 2638 ) اگر وارث ميت، تنها پدر يا مادر و يك پسر و يك دختر يا چند پسر و دختر باشند، مال را شش بخش ميكنند: يك بخش آن را پدر يا مادر ميبرد و مانده را به گونهاي تقسيم ميكنند كه هر پسري دو برابر دختر ببرد؛ براي نمونه، اگر مال ميت 360 ميليون ريال باشد و وارث ميت، پدر، دو پسر و دو دختر باشند، به صورت زير عمل ميشود:
ارزش يك سهم:60 ميليون = 6 ÷ 360 ميليون
سهم پدر يا مادر: 60 ميليون
مجموع سهم پسران و دختران: 300 = 60-360
ارزش يك سهم پسران و دختران: 50 = 6 ÷ 300
سهم يك پسر: 100 = 2 x 50
مجموع سهم دو پسر: 200 = 2 x100
مجموع سهم هر دو دختر: 100 = 200- 300
سهم يك دختر: 50 = 2 ÷ 100
مسأله ( 2639 ) اگر وارث ميت، تنها پدر و يك دختر يا مادر و يك دختر باشد، مال را چهار بخش ميكنند: يك بخش آن به پدر يا مادر و بقيه به دختر ميرسد؛ براي مثال، چنانچه دارايي ميت بيست ميليون تومان باشد:
سهم پدر يا مادر: 5 ميليون
ارزش هر سهم: 5م= 4 ÷ 20 ميليون
سهم دختر: 15 ميليون = 5 - 20 ميليون
مسأله ( 2640 ) اگر وارث ميت، تنها پدر و چند دختر يا مادر و چند دختر باشد، مال را پنج بخش ميكنند: يك بخش را پدر يا مادر ميبرد و چهار بخش را دخترها به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند؛ براي نمونه، اگر اموال ميت به ارزش بيست ميليون تومان باشد و وارثان، پدر يا مادر، و چهار دختر باشند، به صورت زير عمل ميشود:
ارزش يك سهم: 4 = 5 ÷ 20 ميليون
سهم پدر:4 ميليون
مجموع سهم دختران: 16 ميليون = 4-20 ميليون
سهم هر يك از دختران: 4 ميليون = 4 ÷ 16
مسأله ( 2641 ) اگر ميت، فرزند نداشته باشد، نوهي پسري او؛ اگرچه دختر باشد، سهم پسر ميت را ميبرد و نوهي دختري او؛ اگرچه پسر باشد، سهم دختر ميت را ميبرد؛ براي نمونه، اگر ميت، يك پسر از دختر خود و يك دختر از پسرش داشته باشد، و ارزش مال وي نهصد ميليون ريال باشد، مال را سه بخش ميكنند: يك بخش را به پسر دختر و دو بخش را به دختر پسر ميدهند:
ارزش هر سهم: 300 ميليون = 3 ÷ 900 ميليون
سهم پسر دختر: 300 ميليون
سهم دختر پسر: 600 ميليون = 300 ميليون - 900 ميليون
و اگر نوهي پسري يا دختري، بيشتر از يكي و مختلف باشند، پس از تقسيم سهم به روش ياد شده، پسر، دو برابر دختر ارث ميبرد. در ارث بردن نوهها، نبودن پدر و مادرِ ميّت شرط نيست.
در فرض ياد شده در مثال پيش، اگر نوههاي پسري وي، دو دختر و دو پسر باشند، مجموع سهم نوههاي پسري كه ششصد ميليون ريال است، به صورت زير تقسيم ميشود:
ارزش يك سهم: 200 ميليون = 3 ÷ 600 ميليون
سهم يك دختر: 100 ميليون = 2 ÷ 200
مجموع سهم دختران: 200 ميليون
سهم يك پسر: 200 ميليون = 2 ÷ 400
مجموع سهم پسران 400 ميليون = 2 x 200
ارث دستهي دوم
مسأله ( 2642 ) دستهي دوم از كساني كه از راه خويشي و نَسَبي ارث ميبرند، پدربزرگ، مادربزرگ، برادر و خواهر ميت است و اگر برادر و خواهر نداشته باشد، فرزندان آنها ارث ميبرند.
اين گروه ـ دستهي دوم ـ در صورتي ارث ميبرند كه هيچ كس از گروه نخست وجود نداشته باشد.
مسأله ( 2643 ) اگر وارث ميّت، تنها يك برادر يا يك خواهر باشد، همهي مال به او ميرسد و اگر وارث ميّت، چند برادر پدر و مادري يا چند خواهر پدر و مادري باشد، مال به صورت مساوي ميان آنان تقسيم ميشود. براي نمونه، اگر ارزش تركهي ميت چهارصد ميليون ريال باشد، و وارثان، پنج برادر باشند، به هر يك از آنان هشتاد ميليون ريال ميرسد:
سهم يك برادر: 80میلیون = 5 ÷ 400 میلیون
مسأله ( 2644 ) اگر وارث ميّت، برادر و خواهر پدر و مادري با هم باشند، هر برادري دو برابر خواهر ميبرد؛ براي نمونه، اگر دو برادر و يك خواهر پدر و مادري دارد، مال وي را كه براي مثال پنجاه ميليون ريال ارزش دارد، به پنج بخش تقسيم ميشود و هر يك از برادرها دو بخش و خواهر، يك بخش آن را ميبرد:
ارزش يك سهم: 10 میلیون = 5 ÷ 50 میلیون
سهم يك خواهر: 10 میلیون
سهم هر يك از پسران: 20 میلیون = 2 x10 میلیون
مسأله ( 2645 ) اگر ميت، برادر و خواهر پدر و مادري دارد، برادر و خواهر پدري كه از مادر با ميت جداست، ارث نميبرد.
مسأله ( 2646 ) اگر ميّت، برادر و خواهر پدر و مادري ندارد؛ چنانچه تنها يك خواهر يا يك برادر پدري داشته باشد، همهي مال به او ميرسد.
مسأله ( 2647 ) اگر ميّت، چند برادر يا چند خواهر پدري داشته باشد، مال بهصورت مساوي ميان آنان تقسيم ميشود:
ارزش اموال ميت: 300 ميليون ريال
تعداد برادران يا خواهران: پنج نفر
سهم هر يك از برادران يا خواهران پدري: 60 میلیون = 5 ÷ 300 میلیون
مسأله ( 2648 ) اگر ميّت هم برادر و هم خواهر پدري داشته باشد، هر برادري دو برابر خواهر ميبرد:
ارزش اموال ميت = 80 ميليون ريال
تعداد برادران: 2 نفر
تعداد خواهران: 4 نفر
ارزش يك سهم: 10 میلیون = 8 ÷ 80 میلیون
سهم خواهر پدري: 10 میلیون
سهم برادر پدري: 20 میلیون = 2x10 میلیون
مسأله ( 2649 ) اگر وارث ميّت، تنها يك خواهر يا يك برادر مادري باشد كه از پدر با ميّت جداست، همهي مال به او ميرسد.
مسأله ( 2650 ) اگر وارث ميّت، چند برادر مادري يا چند خواهر مادري يا چند برادر و خواهر مادري باشند، مال به صورت مساوي ميان آنان تقسيم ميشود.
مسأله ( 2651 ) اگر ميّت برادر و خواهر پدر و مادري و برادر و خواهر پدري و يك برادر يا يك خواهر مادري داشته باشد، برادر و خواهر پدري ارث نميبرند و مال را كه براي مثال 180 ميليون ريال ارزش دارد، شش بخش ميكنند: يك بخش آن را به برادر يا خواهر مادري و مانده را به برادر و خواهر پدر و مادري ميدهند و هر برادري دو برابر خواهر ارث ميبرد:
ارزش يك سهم: 30 میلیون = 6 ÷ 180 میلیون
سهم برادر يا خواهر مادري: 30 میلیون
مجموع سهم برادر و خواهر پدر و مادري: 150 میلیون = 30-180
ارزش يك سهم برادر و خواهر پدر و مادري: 50 میلیون = 3 ÷ 150 میلیون
سهم يك خواهر: 50 میلیون
سهم يك برادر: 100 میلیون = 2 x 50 میلیون
مسأله ( 2652 ) اگر ميّت، بيش از يك برادر يا يك خواهر مادري دارد، مال وي را كه به فرض يكصد و پنجاه ميليون تومان ارزش دارد، سه بخش ميكنند: يك بخش آن را برادر و خواهر مادري به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند و دو بخش را به برادر و خواهر پدر و مادري ميدهند. سهم هر برادر، دو برابر خواهر است:
ارزش يك سهم: 50 میلیون = 3 ÷ 150 میلیون
مجموع شهم برادر و خواهر پدر و مادري 100 = 50 -150
حال اگر ميت داراي يك خواهر و دو برادر پدر و مادري باشد:
ارزش يك سهم: 20 میلیون = 5 ÷ 100 میلیون
سهم خواهر پدر و مادري: 20 میلیون
سهم برادران پدر و مادري: 80 میلیون = 20 میلیون - 100 میلیون
سهم يك برادر پدر و مادري: 40 = 2 ÷ 80
مسأله ( 2653 ) اگر وارث ميّت، تنها برادر و خواهر پدري و يك برادر مادري يا يك خواهر مادري باشد، مال را شش بخش ميكنند: يك بخش آن را برادر يا خواهر مادري ميبرد و مانده را به برادر و خواهر پدري ميدهند و به هر برادري دو برابر خواهر ارث ميرسد:
ارزش اموال ميت = 420 ميليون ريال
ارزش يك سهم به ريال: 70 میلیون = 6 ÷ 420 میلیون
سهم برادر يا خواهر مادري: 70 میلیون
مجموع سهم برادر و خواهر پدري: 350 میلیون = 70 - 420 میلیون
حال، اگر ميت يك برادر و سه خواهر پدري داشته باشد، مجموع سهم آنان به پنج بخش تقسيم ميگردد؛ زيرا هر برادر داراي دو سهم است:
70 میلیون = 5 ÷ 350
سهم يك خواهر پدري: 70 میلیون
سهم خواهران پدري: 210 میلیون = 3 x70 میلیون
سهم يك برادر پدري: 140 میلیون = 210 میلیون - 350 میلیون
مسأله ( 2654 ) اگر وارث ميّت، تنها برادر و خواهر پدري و دو يا چند برادر و خواهر مادري باشند، مال را كه براي نمونه نود ميليون تومان ارزش دارد، سه بخش ميكنند: يك بخش آن را برادران و خواهران مادري به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند و مانده را به برادر و خواهر پدري ميدهند و هر برادري دو برابر خواهر ميبرد:
ارزش اموال ميت: 90 ميليون ريال
ارزش يك سهم: 30 میلیون = 3 ÷ï 90 میلیون
مجموع سهم برادران و خواهران مادري: 30 میلیون
مجموع سهم برادر و خواهر پدري: 60 میلیون =30 ـ 90 میلیون
سهم يك خواهر پدري: 20 میلیون = 3 ÷ 60 میلیون
سهم يك برادر پدري: 40 میلیون = 20-60 میلیون
مسأله ( 2655 ) اگر وارث ميّت، تنها برادر يا خواهر و زن او باشند، زن، يك چهارم مال را ارث ميبرد و خواهر و برادر؛ به گونهاي كه در مسايل گذشته گفته شد، ارث خود را ميبرند؛ براي نمونه، اگر ميت، داراي يك همسر و يك خواهر باشد و ارزش مال وي دويست ميليون تومان باشد، به صورت زير عمل ميشود:
ارزش يك سهم: 50 میلیون = 4 ÷ 200 میلیون
سهم همسر: 50 میلیون
سهم خواهر: 150 میلیون = 50 میلیون - 200 میلیون
مسأله ( 2656 ) اگر زني بميرد و وارث او تنها خواهر، برادر و شوهر او باشند و ارزش مال وي يكصد ميليون تومان باشد، به شوهر نيمي از مال ميرسد و خواهر و برادر؛ به گونهاي كه در مسايل پيش گفته شد، ارث خود را ميبرند:
سهم شوهر: 50 میلیون = 2 ÷ 100 میلیون
مجموع سهم برادر و خواهر: 50 میلیون = 50 - 100 میلیون
كه اگر بر فرض، سه خواهر و يك برادر پدر و مادري باشند، به برادر دو سهم و به هر خواهر يك سهم ميرسد:
سهم هر خواهر: 10 میلیون = 5 ÷50 میلیون
سهم برادر: 20 میلیون = 2 x100 میلیون
مسأله ( 2657 ) زن يا شوهر وقتي كه از هم ارث ميبرند، از سهم برادر و خواهر مادري آنان چيزي كاسته نميشود، ولي از سهم برادر و خواهر پدر و مادري يا پدري كم ميشود.
اگر وارث ميّت، شوهر، برادر و خواهر مادري و برادر و خواهر پدر و مادري او باشند، نيمي از مال به شوهر ميرسد و يك بخش از سه بخش اصل مال را به برادر و خواهر مادري ميدهند و آنچه ميماند، مال برادر و خواهر پدر و مادري است؛ براي نمونه، اگر همهي مال او هيجده ميليون تومان باشد، نه ميليون تومان به شوهر و شش ميليون تومان به برادر و خواهر مادري و سه ميليون تومانِ مانده را به برادر و خواهر پدر و مادري ميدهند:
سهم شوهر: 9 میلیون = 2 ÷ 18 میلیون
مجموع سهم برادر و خواهر مادري: 6 میلیون = 3 ÷ 18 میلیون
6 میلیون = 9 میلیون - 18 میلیون
مجموع سهم برادر و خواهر پدر و مادري: 3 میلیون = 2 ÷ 6 میلیون
مسأله ( 2658 ) اگر ميّت، يك برادر يا يك خواهر مادري و يك يا چند خواهر پدر و مادري و اموالي به ارزش شصت ميليون تومان داشته باشد، يك ششم مال سهم خواهر مادري و بقيه، سهم خواهر پدر و مادري است:
سهم خواهر مادري: 10 میلیون = 6 ÷ 60 میلیون
سهم خواهر پدر و مادري: 50 میلیون = 10-60
اگر خواهران مادري پنج نفر باشند، به هر يك دو ميليون تومان ميرسد و اگر خواهران پدر و مادري پنج نفر باشند به هر يك، ده ميليون تومان ارث ميرسد.
مسأله ( 2659 ) اگر ميّت، خواهر و برادر نداشته باشد، سهم ارث آنان به فرزندانشان ميرسد.
سهم برادر زاده و خواهرزادهي مادري به صورت مساوي ميان آنان تقسيم ميشود و از سهمي كه به برادرزاده و خواهرزادهي پدري يا پدر و مادري ميرسد، هر پسري دو برادر دختر ميبرد.
مسأله ( 2660 ) اگر وارث ميّت، برادرزادههاي پدري يا پدر و مادري باشد و همهي وارثان از يك برادر باشند، مقدار ارث هر يك از پسرها دو برابر دخترها ميباشد.
مسأله ( 2661 ) اگر وارث ميّت، تنها يك پدربزرگ يا يك مادربزرگ است؛ خواه پدري باشد يا مادري، همهي مال به او ميرسد.
مسأله ( 2662 ) اگر وارث ميّت، تنها پدربزرگ و مادربزرگ پدري باشند، و براي نمونه، ارزش اموال وي سيصد ميليون تومان باشد، مال سه بخش ميشود: دو بخش را پدربزرگ و يك بخش را مادربزرگ ميبرد:
ارزش يك سهم: 300 میلیون = 3 ÷ 900 میلیون
سهم مادربزرگ: 300 میلیون
سهم پدربزرگ 600 میلیون = 2 x 300 میلیون
مسأله ( 2663 ) اگر وارث ميّت، تنها پدربزرگ و مادربزرگ مادري باشند، مال را به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند كه اگر بر فرض، اموال وي يكصد ميليون تومان باشد، به هر يك پنجاه ميليون تومان ميرسد.
مسأله ( 2664 ) اگر وارث ميّت، تنها يك پدربزرگ يا مادربزرگ پدري و يك پدربزرگ يا مادربزرگ مادري است، مال وي كه بر فرض سيصد ميليون ريال است، سه بخش ميشود: دو بخش به پدربزرگ يا مادربزرگ پدري و يك بخش به پدربزرگ يا مادربزرگ مادري ميرسد:
ارزش يك سهم: 100 میلیون = 3 ÷ 300
سهم پدربزرگ يا مادربزرگ مادري: 100 میلیون
سهم پدربزرگ يا مادربزرگ پدري: 200 میلیون = 2 x 100 میلیون
مسأله ( 2665 ) اگر وارث ميّت، پدربزرگ و مادربزرگ پدري و پدربزرگ و مادربزرگ مادري باشند، مال سه بخش ميشود: يك بخش آن را پدربزرگ و مادربزرگ مادري به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند و دو بخش آن را به پدربزرگ و مادربزرگ پدري ميدهند و پدربزرگ، دو برابر مادربزرگ ارث ميگيرد؛ براي نمونه، اگر ارزش اموال ميت نهصد ميليون ريال باشد:
300 میلیون = 3 ÷ 900 میلیون
مجموع سهم پدر بزرگ و مادر بزرگ مادري: 150 میلیون = 2 ÷ 300
مجموع سهم پدر بزرگ و مادر بزرگ پدري: 600 میلیون = 300 میلیون - 900 میلیون
ارزش يك سهم پدربزرگ و مادربزرگ پدري: 200 میلیون = 3 ÷ 600 میلیون
سهم مادربزرگ پدري: 200 میلیون
سهم پدربزرگ پدري: 400 میلیون =2 x 200 میلیون
مسأله ( 2666 ) اگر وارث ميّت، تنها زن يا شوهر و پدربزرگ و مادربزرگ پدري و پدربزرگ و مادربزرگ مادري او باشند، به زن يا شوهر بهگونهاي كه گفته خواهد شد، ارث ميرسد و يك بخش از سه بخش اصل مال را به پدربزرگ و مادربزرگ مادري ميدهند كه به صورت مساوي ميان خود تقسيم كنند و مانده را به پدربزرگ و مادربزرگ پدري ميدهند و پدربزرگ، دو برابر مادربزرگ ميبرد؛ براي مثال، اگر ارزش تركهي ميت، يكصد و بيست ميليون تومان باشد:
ارزش يك سهم: 40 میلیون = 3 ÷ 120 میلیون
مجموع سهم پدر بزرگ و مادر بزرگ مادري: 40 میلیون
سهم هر يك از پدر بزرگ و مادر بزرگ مادري: 20 میلیون =2 ÷ 40 میلیون
سهم همسر: 20 میلیون = 6 ÷ 120 میلیون
سهم پدربزرگ و مادربزرگ پدري: 60 = (20+40)- 120
ارزش يك سهم پدر بزرگ و مادر بزرگ پدري: 20 میلیون = 3 ÷ 60 میلیون
سهم پدربزرگ پدري: 40= 2 x 20
سهم مادربزرگ پدري: 20 میلیون
مسأله ( 2667 ) اگر پدربزرگ و مادربزرگ پدري يا مادري يا هر دو با برادر و خواهر جمع شوند، پدربزرگ و مادربزرگ مادري مانند برادر و خواهر مادري شمرده ميشوند، و پدربزرگ و مادربزرگ پدري مانند برادر و خواهر پدري حساب ميشوند؛ بر اين پايه، در سهم پدربزرگ يا مادربزرگ مانند برادرها يا خواهرها در سهم شريك ميشوند.
مسأله ( 2668 ) اجتماع برادر يا خواهر يا برادرها و خواهرها با پدربزرگ و مادربزرگ يا با اجداد يا جدّات، به گونههاي زير ميباشد:
يكم ـ هر يك از پدربزرگ و مادربزرگ و برادر يا خواهر، همه مادري باشند؛ در اين صورت، مال ميان آنها به طور مساوي تقسيم ميشود؛ اگرچه برخي مرد و بعضي زن باشند.
دوم ـ هر يك از پدربزرگ و مادربزرگ و برادر يا خواهر، همه پدري باشند؛ در اين صورت نيز در فرضي كه همه مرد يازن باشند، مال ميان آنها به صورت مساوي تقسيم ميشود و اگر مختلف باشند، هر مردي دو برابر زن ارث ميبرد.
سوم ـ هر يك از پدربزرگ و مادربزرگ پدري باشد و برادر يا خواهر، پدر و مادري باشد، اين صورت، حكم صورت دوّم را دارد.
خاطرنشان ميگردد كه برادر يا خواهر پدري ميّت، اگر با برادر يا خواهر پدر و مادري ميّت جمع شود، برادر يا خواهر پدري ارث نميبرد.
چهارم ـ بعضي از اجداد يا جدّات، پدري باشند و بعضي مادري؛ خواه همهي آنها مرد باشند يا زن يا مختلف؛ و نيز اگر برادرها و يا خواهرها يا هر دو چنين باشند، در اين صورت، يك سوم از اموال براي خويشان مادري از برادرها و خواهرها و اجداد و جدّات است كه به صورت مساوي ميان مردها و زنها تقسيم ميشود؛ اگرچه از جهت مرد و زن بودن مختلف باشند و دو سوم تركه براي خويشان پدري است كه اگر مختلف باشند، به هر مردي دو برابر زن داده ميشود و اگر همه، مرد يا همه، زن باشند، به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميشود.
پنجم ـ پدربزرگ يا مادربزرگ از طرف پدر، با برادر يا خواهر از طرف مادر جمع شود؛ در اين صورت، برادر يا خواهر، اگر يكي باشد، يك ششم از مال را ميبرد و اگر چند نفر باشند، يك سوم دارايي به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميگردد و بقيهي آن براي پدربزرگ يا مادربزرگ است و اگر پدربزرگ يا مادربزرگ هر دو با هم باشند، پدربزرگ دو برابر مادربزرگ ارث ميبرد.
ششم ـ پدربزرگ يا مادربزرگ يا هر دو، از طرف مادر با برادر يا برادران از طرف پدر جمع شود؛ در اين صورت، يك سوم براي پدربزرگ يا مادربزرگ است و اگر پدربزرگ يا مادربزرگ هر دو هستند، همان يك سوم را به صورت مساوي تقسيم ميكنند و دو سوم آن براي برادر يا برادرهاست.
مسأله ( 2669 ) اگر با پدربزرگ يا مادربزرگي كه از طرف مادر است، خواهري از طرف پدر نيز باشد؛ چنانچه خواهر يكي باشد، نصف تركه به او ميرسد و اگر چند نفر باشند، دو سوم از آن به آنان ميرسد، ولي در هر صورت، يك سوم براي پدربزرگ يا مادربزرگ است؛ بر اين پايه، اگر خواهر يك نفر باشد، يك ششم از تركه، افزون بر اندازهي واجب باقي ميماند كه ميان او و پدربزرگ يا مادربزرگ همانگونه كه در گونههاي نخست تا پنجم گفته شد، تقسيم ميشود. براي نمونه، اگر ارزش دارايي ميت، 120 ميليون تومان باشد، به صورت زير عمل ميشود:
سهم پدر بزرگ يا مادربزرگ: 40 میلیون = 3 ÷ 120 میلیون
سهم خواهر: 60=2 ÷ 120
100=40+60
مقدار افزوده 20 = 100-120
مقدار افزوده با توجه به آنچه در گونههاي نخست تا پنجم گفته شد، تقسيم ميگردد.
هفتم ـ پدربزرگها يا مادربزرگهاي او يا هر دو، هم پدري باشند و هم مادري و با آنها برادر يا خواهر پدري باشد؛ خواه يكي باشند يا چند نفر، در اين صورت، يك سوم ارث براي پدربزرگ يا مادربزرگ مادري است كه اگر چند نفر باشند، به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميشود؛ هرچند در مرد و زن بودن مختلف باشند؛ دو سوم باقي مانده نيز براي پدربزرگ يا مادربزرگ پدري و برادر يا خواهر پدري است، كه اگر در مرد و زن بودن مختلف باشند، مرد، دو برابر زن ميبرد و اگر مختلف نباشند، به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميشود.
مسأله ( 2670 ) اگر با پدربزرگها (اجداد) يا مادربزرگها (جدّات) كه هم پدري هستند و هم مادري، برادر يا خواهر مادري نيز باشد، يك سوم مال براي پدربزرگ يا مادربزرگ مادري با برادر و خواهر مادري است، كه به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميشود؛ اگرچه در مرد و زن بودن مختلف باشند و دو سوم مال نيز براي پدربزرگ يا مادربزرگ پدري است و پدربزرگ دو برابر مادربزرگ ارث ميبرد.
هشتم ـ برادرها يا خواهرها، برخي پدري و برخي مادري باشند و پدربزرگ يا مادربزرگ پدري نيز داشته باشند؛ در اين صورت، اگر يكي از پدر بزرگ و مادر بزرگ پدري باشد، يك ششم تركه براي اوست، و اگر متعدد باشند، يك سوم تركه به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميشود و چنانچه برادرها يا خواهرها پدري و پدربزرگ و مادربزرگ پدري در مرد و زن بودن مختلف نباشند، ماندهي آن تركه به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميشود و اگر مختلف باشند، مرد، دو برابر زن ارث ميبرد.
مسأله ( 2671 ) اگر با برادرها يا خواهرها كه بعضي پدري و بعضي مادري هستند، پدربزرگ يا مادربزرگ مادري باشد، يك سوم براي پدربزرگ يا مادربزرگ مادري و برادر يا خواهر مادري است كه به صورت مساوي بين آنها تقسيم ميشود و دو سوم مال براي برادر يا خواهر پدري است كه اگر در مرد و زن بودن مختلف باشند، مرد دو برابر زن ارث ميبرد و اگر مختلف نباشند، ارث به صورت مساوي ميان آنها تقسيم ميشود.
مسأله ( 2672 ) چنانچه ميّت، برادر يا خواهر داشته باشد، برادر زاده يا خواهرزادهي او ارث نميبرد، ولي اين حكم در جايي كه ارث برادرزاده يا خواهرزاده با ارث برادر يا خواهر مزاحمتي نداشته باشد، جاري نيست؛ براي نمونه، اگر ميّت، برادر پدري و مادربزرگ پدري داشته باشد، به پدربزرگ مادري يك سوم ارث ميرسد و در اين صورت، اگر ميّت، پسر برادر مادري نيز داشته باشد، پسر آن برادر با پدربزرگ مادري در آن يك سوم شريك ميباشد.
« ارث دستهي سوم »
مسأله ( 2673 ) دستهي سوم، عمو، عمه، دايي، خاله و فرزندان آنان است، كه اگر از دستهي نخست و دوم كسي نباشد، ارث به اينان ميرسد.
مسأله ( 2674 ) اگر وارث، تنها يك عمو يا يك عمه باشد؛ خواه پدر و مادري باشد يا پدري يا مادري، همهي مال به او ميرسد.
مسأله ( 2675 ) اگر وارث، چند عمو يا چند عمه باشند و همه، پدر و مادري يا همه، پدري يا همه، مادري باشند، مال به صورت مساوي ميان آنان تقسيم ميشود.
مسأله ( 2676 ) اگر وارث، عمو و عمه هر دو باشند، عمو دو برابر عمه ارث ميبرد.
مسأله ( 2677 ) اگر وارث، دو عمو و يك عمه باشند، مال را پنج بخش ميكنند؛ يك بخش را به عمه ميدهند و چهار بخش را عموها به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند.
مسأله ( 2678 ) اگر وارث، تنها چند عموي مادري يا چند عمهي مادري يا عمو و عمهي مادري باشند، مال به صورت مساوي ميان آنان تقسيم ميشود.
مسأله ( 2679 ) اگر ميّت، چند عمو و عمهي پدري داشته باشد، بايد ارث عمو دو برابر عمه باشد.
مسأله ( 2680 ) اگر وارث، عمو و عمه باشند و برخي پدري و بعضي مادري و برخي پدر و مادري باشند، عمو و عمهي پدري ارث نميبرند.
مسأله ( 2681 ) اگر ميّت، عمو و عمهي پدر و مادري و يك عمو يا يك عمهي مادري داشته باشد، مال را شش بخش ميكنند: يك بخش را به عمو يا عمهي مادري و مانده را به عمو و عمهي پدر و مادري ميدهند و در نبود آنها ـ عمو و عمّهي پدر و مادري ـ مانده را به عمو و عمهي پدري ـ اگر داشته باشد ـ ميدهند. عموي پدر و مادري دو برابر عمهي پدر و مادري ارث ميبرد.
مسأله ( 2682 ) اگر ميّت، علاوه بر عمو و عمّهي پدر و مادري، هم عمو و هم عمهي مادري داشته باشد، مال را سه بخش ميكنند: دو بخش را به عمو و عمهي پدر و مادري و يك بخش را به عمو و عمهي مادري ميدهند.
مسأله ( 2683 ) اگر وارث ميّت، يك دايي يا يك خاله باشد، همهي مال به او ميرسد.
مسأله ( 2684 ) اگر وارث، هم دايي و هم خاله باشد و همه، پدر و مادري باشند، مال به صورت مساوي ميان آنان تقسيم ميشود.
مسأله ( 2685 ) اگر وارث، تنها دايي و خالهي پدري و يك يا چند دايي يا خالهي مادري باشد، دايي و خالهي پدري ارث نميبرد.
مسأله ( 2686 ) اگر وارث، دايي و خالهي پدري، با دايي و خالهي مادري و با دايي و خالهي پدر و مادري باشند، دايي و خالهي پدري ارث نميبرند.
مسأله ( 2687 ) اگر وارث، يك يا چند دايي يا يك يا چند خاله يا دايي و خاله، و يك يا چند عمو يا يك يا چند عمّه يا عمو و عمه باشند، مال را سه بخش ميكنند: يك بخش را دايي يا خاله يا هر دو و مانده را عمو يا عمه يا هر دو ميبرند.
مسأله ( 2688 ) اگر وارث، يك دايي يا يك خاله و عمو و عمه باشند؛ چنانچه عمو و عمه، پدر و مادري باشند، مال را سه بخش ميكنند: يك بخش به دايي يا خاله ميرسد و از مانده، دو بخش به عمو و يك بخش به عمه ميدهند؛ بر اين پايه، اگر دارايي ميت 720 ميليون ريال باشد، به صورت زير عمل ميشود:
ارزش يك بخش از كل دارايي: 240 میلیون = 3 ÷ 720 میلیون
سهم دايي يا خاله: 240 میلیون
مقدار مانده: 480 میلیون = 240 میلیون -720 میلیون
ارزش يك سهم از مقدار مانده: 160 میلیون = 3 ÷ 480 میلیون
سهم عمه: 160 میلیون
سهم عمو: 320 میلیون = 2 x 160 میلیون
مسأله ( 2689 ) اگر وارث ميّت، يك دايي يا يك خاله و يك عمو يا يك عمهي مادري و عمو و عمهي پدر و مادري يا پدري باشند، مال را سه بخش ميكنند: يك بخش را به دايي يا خاله ميدهند و دو بخش مانده را شش بخش ميكنند: يك بخش را به عمو يا عمهي مادري و مانده را به عمو و عمهي پدر و مادري يا پدري ميدهند. عمو، دو برابر عمه ارث ميبرد؛ بر اين اساس، اگر مال ميت 810 ميليون ريال ارزش داشته باشد، بدين گونه تقسيم ميگردد:
ارزش يك بخش از كل دارايي: 270 میلیون = 3 ÷ 810 میلیون
سهم دايي يا خاله: 270 میلیون
دو بخش باقيمانده: 540 میلیون = 270-810
ارزش يك سهم از شش سهم باقيمانده: 90 میلیون = 6 ÷ 540 میلیون
سهم عمو يا عمهي مادري: 90 میلیون
ارزش مجموع سهم عمو و عمهي پدر و مادري: 450 = 90-540
ارزش يك سهم عمو و عمهي پدر و مادري: 150 = 3 ÷ï 450
سهم عمهي پدر و مادري: 150 میلیون
ارزش سهم عموي پدر و مادري: 300 = 150-450
مسأله ( 2690 ) اگر وارث، يك دايي يا يك خاله، و عمو و عمهي مادري، و عمو و عمهي پدر و مادري يا پدري باشد، مال را سه بخش ميكنند: يك بخش را دايي يا خاله ميبرد و دو بخش مانده را سه بخش ميكنند: يك بخش را به عمو و عمهي مادري ميدهند و دو بخش ديگر را ميان عمو و عمهي پدر و مادري يا پدري تقسيم مينمايند و عمو دو برابر عمه ميبرد؛ براي نمونه، اگر تركهي ميت 405 ميليون ريال ارزش داشته باشد به صورت زير تقسيم ميشود:
ارزش يك بخش از كل دارايي: 135 = 3 میلیون ÷ 405
سهم دايي يا خاله: 135 میلیون
مجموع سهم عمو و عمهي مادري و عمو و عمهي پدر و مادري يا پدري:
270 میلیون = 135-405 میلیون
ارزش يك سهم از مجموع سهم عمو و عمهي مادري: 90 میلیون = 3 ÷ 270 میلیون
سهم عمهي پدر و مادري يا پدري: 90 میلیون
مجموع سهم عمو و عمهي پدر و مادري يا پدري: 180 میلیون = 2 x 90
سهم عمهي پدر و مادري يا پدري 60 میلیون =3 ÷ 180 میلیون
سهم عموي پدر و مادري: 120 میلیون = 2 x 60 میلیون
مسأله ( 2691 ) اگر وارث ميّت، چند دايي و چند خاله باشند كه همه، پدر و مادري يا پدري يا مادري باشند و عمو و عمه نيز داشته باشند، مال سه بخش ميشود: دو بخش آن را به گونهاي كه در مسألهي پيش گفته شد (كه عمو دو برابر عمه ميبرد) عمو و عمه ميان خود تقسيم ميكنند و يك بخش آن را داييها و خالهها بهطور مساوي ميان خود تقسيم مينمايند، ولي با بودن دايي و خالهي پدر و مادري، دايي و خالهي پدري ارث نميبرد.
مسأله ( 2692 ) اگر وارث ميّت، دايي يا خالهي مادري و چند دايي و خالهي پدر و مادري يا پدري تنها ـ در صورتي كه پدر و مادري نباشد ـ و عمو و عمه باشند، مال سه بخش ميشود: دو سهم آن را به گونهاي كه گفته شد (كه عمو دو برابر عمه ميبرد) عمو و عمه ميان خود تقسيم ميكنند و اگر ميّت، يك دايي يا يك خالهي مادري دارد يك بخش ديگر آن را شش بخش ميكنند، يك بخش را به دايي يا خالهي مادري ميدهند و مانده را به دايي و خالهي پدر و مادري يا پدري ميدهند كه به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند.
براي نمونه، چنانچه ارزش اموال ميت برابر 180 ميليون تومان باشد، به گونهي زير عمل ميشود:
ارزش يك سهم همهي ارث: 60 میلیون = 3 ÷ 180 میلیون
مجموع سهم عمو و عمه: 120 = 2 x 60
ارزش يك سهم عمو و عمه: 40 میلیون = 3 ÷ 120 میلیون
سهم عمه: 40 میلیون
سهم عمو: 80 = 2 x 40
ارزش يك سهم از مجموع سهم دايي يا خالهي مادري: 10 میلیون = 6 ÷ 60 میلیون
سهم دايي يا خالهي مادري: 10 میلیون
مجموع سهم دايي و خالهي پدري و مادري: 50 میلیون = 10 میلیون -60 میلیون
سهم هر يك از دايي و خالهي پدر و مادري؛ اگر يك نفر باشند: 25 = 2 ÷ 50
اگر وارثان، چند دايي مادري يا چند خالهي مادري يا هم دايي و هم خالهي مادري باشد، يك بخش در پيش گفته شده را سه بخش ميكنند: يك بخش را داييها و خالههاي مادري به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند و مانده را به دايي و خالهي پدر و مادري يا پدري ميدهند تا به گونهي مساوي ميان خود تقسيم كنند:
ارزش يك بخش در پيش گفته شده: 60 ميليون تومان
مجموع سهم داييها و خالههاي مادري: 20 میلیون = 3 ÷ 60 میلیون
اگر داييها و خالههاي مادري براي مثال پنج نفر باشند، به هر يك چهار ميليون تومان ميرسد:
سهم هر يك از داييها و خالههاي مادري: 40 میلیون = 20-60 میلیون
و اگر دايي و خالهي پدر و مادري چهار نفر باشند، به هر يك ده ميليون تومان ميرسد:
سهم هر يك از داييهاو خالههاي پدر و مادري: 10 میلیون = 4 ÷ 40 میلیون
مسأله ( 2693 ) اگر ميّت، عمو، عمه، دايي و خاله نداشته باشد، چيزي كه به عمو و عمه ميرسد، به فرزندان آنان، و چيزي كه به دايي و خاله ميرسد، به فرزندان آنها داده ميشود.
مسأله ( 2694 ) اگر ميّت، يك دختر عمه و چند پسر دايي داشته باشد، يك دختر عمه، دو سوم ميبرد و پسر داييها يك سوم را ميان خود تقسيم ميكنند و در اين دسته، فرزندان عمو، عمه، دايي و خالهي خود ميت بر عمو، عمه، دايي و خالهي پدر يا مادرِ ميّت پيشي دارند.
مسأله ( 2695 ) اگر وارث ميّت، عمو و عمه و دايي و خالهي پدر و عمو، و عمه و دايي و خالهي مادر او باشند، مال سه بخش ميشود: يك بخش آن براي عمو و عمه و دايي و خالهي مادر ميّت است كه به صورت مساوي به آنان ميرسد و دو بخش ديگر آن را سه بخش ميكنند: يك بخش را دايي و خالهي پدر ميّت به گونهي مساوي ميان خود تقسيم مينمايند و دو بخش ديگر آن به عمو و عمهي پدر ميّت ميرسد و عمو دو برابر عمه ارث ميبرد. براي نمونه، اگر ميت 720 ميليون ريال به ارث گذارد، به صورت زير عمل ميگردد:
ارزش يك بخش از همهي تركه: 240 میلیون = 3 ÷ 720
سهم هر يك از عمو، عمه، دايي و خالهي مادر ميت: 60 میلیون = 4÷240 میلیون
ارزش دو بخش باقي مانده: 480 میلیون = 240 میلیون - 720 میلیون
مجموع سهم دايي و خالهي پدر ميت: 160 میلیون = 3 ÷ 480 میلیون
سهم هر يك از دايي و خالهي پدر ميت: 80 میلیون = 2 ÷ 160 میلیون
مجموع سهم عمو و عمهي پدر ميت: 320 میلیون = 160 میلیون - 480 میلیون
سهم عمهي پدر ميت: 6/106 = 3 ÷ 320
سهم عموي پدر ميت: 214 = 106- 320
مسأله ( 2696 ) اگر براي كسي در يك دسته، دو نسبت جمع شود، از هر دو سبب ارث ميبرد؛ مانند اين كه كسي هم پسر عموي پدري ميّت باشد و هم پسر دايي مادري او، يا كسي هم شوهر ميّت باشد و هم پسر عموي او، يا زني هم عمهي پدري ميّت باشد و هم خالهي مادري او؛ مگر آن كه دو نسبت او در دو دسته باشند، مانند اين كه هم برادر مادري باشد و هم پسر عمو، كه در اين صورت، تنها به خاطر برادر بودن ارث ميبرد.
مسأله ( 2697 ) ارث عمو، عمه، دايي و خالهي ميّت را؛ چنانچه همه پدر و مادري باشند ـ كه بيشتر اين گونه است ـ ميتوان چنين خلاصه كرد:
ـ اگر وارث، تنها يك عمو يا يك عمه باشد، همهي مال به او ميرسد.
ـ اگر وارث، چند عمو يا چند عمه باشند، به صورت مساوي ارث ميبرند.
ـ اگر وارث، هم عمو و هم عمه باشد، عمو دو برابر عمه ميبرد.
ـ اگر وارث، تنها يك دايي يا يك خاله باشد، همهي مال به او ميرسد.
ـ اگر وارث، چند دايي يا چند خاله باشند، يا هم دايي و هم خاله باشد، مال را به صورت مساوي ميان خود تقسيم ميكنند.
ـ هرگاه وارث، عمو، عمه، دايي و خاله باشند، عمو و عمه دو سهم ميبرند و دايي و خاله يك سهم؛ هر عمو، دو برابر عمه ميبرد، ولي سهم دايي و خاله مساوي است.
ـ اگر عمو، عمه، دايي و خالهي ميّت و فرزندان آنان و فرزندانِ فرزندان آنان نباشند، عمو، عمه، دايي و خالهي پدر و مادرِ ميّت ارث ميبرند و اگر آنها نباشند، فرزندان آنان ارث ميبرند و در نبود آنان، عمو، عمه، دايي و خالهي پدربزرگ و مادربزرگ ميّت ارث ميبرند و اگر آنان نيز نباشند، فرزندان آنها ارث ميبرند.
مسأله ( 2698 ) اگر ميّت، عموي پدري و پسرعموي پدر و مادري داشته باشد؛ چنانچه وارث ديگري نداشته باشد، همهي ارث به پسر عموي پدر و مادري ميرسد و عموي پدري ارث نميبرد.
· ارث زن و شوهر
مسأله ( 2699 ) زن و شوهر در ازدواج دايم از يكديگر ارث ميبرند و وجود هيچ يك از طبقههاي سهگانهاي كه ياد شد، مانع ارث بردن آن دو از يكديگر نيست.
مسأله ( 2700 ) اگر زن بميرد و فرزند نداشته باشد، نيمي از همهي مال را شوهر او و نيم ديگر را وارثان ديگر ميبرند.
مسأله ( 2701 ) اگر زن از شوهر ميت خود يا از شوهر پيشين خود فرزندي نداشته باشد، يك چهارم همهي مال را شوهر ارث ميبرد و مانده را وارثان ديگر ميبرند.
مسأله ( 2702 ) اگر مرد از همسر يا از زن ديگر، فرزندي داشته باشد، يك هشتم مال او را زن، و مانده را وارثان ديگر ارث ميبرند و زن از همهي داراييهاي منقول، ارث ميبرد، ولي از خود زمين، ارث نميبرد؛ خواه زمينِ خانه باشد يا باغ يا زمين زراعتي و مانند آن، و نيز از عرصهي ساختمان؛ مانند: بنا و درخت ارث نميبرد، بلكه تنها از قيمت عرصهي ساختمان و زمين ارث ميبرد كه بايد عرصه و زمين را قيمت كنند و از قيمت آن، سهم ارث او را بدهند.
مسأله ( 2703 ) اگر زن بخواهد در چيزهايي تصرّف كند كه از آنها ارث نميبرد؛ مانند: زمين و بناي خانهي مسكوني، بايد از وارثان ديگر اجازه بگيرد و نيز وارثان تا سهم زن را از عرصه؛ مانند: بنا و درخت، ندادهاند، نبايد بدون اجازهي زن در آن دست ببرند و چنانچه پيش از دادن سهم زن، عرصه را بفروشند تنها در صورتي صحيح است كه زن، معامله را اجازه دهد، و در غير اين صورت، معاملهي اندازهي سهم وي باطل است.
مسأله ( 2704 ) اگر زن، وارثي غير از شوهر خود نداشته باشد، همهي مال او به شوهرش ميرسد، ولي چنانچه شوهر، غير از زن، وارثي نداشته باشد، زن، تنها سهم خود را ـ كه در اين صورت يك چهارم است ـ ميبرد و مانده، از آنِ امام 7 است.
مسأله ( 2705 ) اگر براي پرداخت سهم زن بخواهند بنا و درخت و مانند آن را قيمت نمايند، بايد اجزاي آن را قيمت كنند ـ چنانكه نزد كارشناسان قيمتگذاري معمول است ـ و ارزش آن را بدون در نظر گرفتن ويژگي زميني كه بر آن قرار دارد حساب ميكنند، نه اين كه آن را بيرون آورده شده از زمين فرض نموده و آنگاه آن را قيمت گذاري نمايند يا اين كه بايد قيمت آن را در حالي كه بدون اجاره در همين زمين باقي ميماند، حساب كنند.
مسأله ( 2706 ) زني كه فرزند وي پسر است، در حكم، با زني كه فرزند وي دختر يا خنثاست، مساوي ميباشد.
مسأله ( 2707 ) مجراي آب قنات و مانند آن، حكم زمين را دارد، ولي آجر و چيزهايي كه در آن به كار رفته است، در حكم ساختمان ميباشد و زن از عين آن ارث ميبرد.
مسأله ( 2708 ) اگر ميّت، بيش از يك زن داشته باشد؛ چنانچه فرزند نداشته باشد، يك چهارم مال و اگر داشته باشد، يك هشتم مال به صورت مساوي ميان زنهاي عقدي او تقسيم ميشود؛ اگرچه شوهر با هيچ يك يا با بعضي از آنان نزديكي نكرده باشد.
مسأله ( 2709 ) اگر ميّت، در بيماري مرگ كه با آن از دنيا ميرود، زني را عقد كند و با او نزديكي نكند، آن زن از او ارث نميبرد و حق مهر نيز ندارد.
مسأله ( 2710 ) اگر زن، در حال بيماري مرگ، شوهر كند و به همان بيماري بميرد، شوهرش؛ هرچند با او نزديكي نكرده باشد، از او ارث ميبرد.
مسأله ( 2711 ) اگر زن را ـ به ترتيبي كه در احكام طلاق گفته شد ـ طلاق رجعي بدهند و پيش از پايان عدهي رجعي بميرد، شوهر از او ارث ميبرد.
مسأله ( 2712 ) اگر شوهر، پيش از پايان عدّهي رجعي زن بميرد، زن از او ارث ميبرد.
مسأله ( 2713 ) اگر زن يا شوهر، پس از گذشتن عدّهي رجعي يا در عدهي طلاق باين بميرد، هيچ يك از ديگري ارث نميبرد.
مسأله ( 2714 ) اگر در حال بيماري مرگ، زن را طلاق دهد؛ خواه طلاق رجعي باشد يا باين، و پيش از گذشتن دوازده ماه قمري بميرد، زن با سه شرط از او ارث ميبرد:
يكم ـ زن در اين مدّت، شوهر نكرده باشد.
دوم ـ طلاق به درخواست و با رضايت زن انجام نگرفته باشد؛ خواه چيزي به شوهر داده باشد كه او را طلاق دهد يا نداده باشد.
سوم ـ شوهر در همان بيماري بميرد.
اگر بيماري شوهر بهبودي يابد و به سبب ديگري از دنيا برود، زن از او ارث نميبرد؛ مگر آن كه مرگ او در عدهي رجعي باشد.
اگر بيماري شوهر بهبودي نيافت، ولي به بيماري ديگري از دنيا رفت، زن از او ارث نميبرد.
مسأله ( 2715 ) زن ميتواند از شوهر درخواست كند كه لباس را به عنوان نفقه، مال او كند.
مسأله ( 2716 ) لباس، زيور آلات و مانند آن كه مرد براي همسرش ميگيرد، مال همسر اوست؛ مگر اين كه ثابت شود كه قصد تمليك آن را نداشته، بلكه داراي جنبهي عاريتي بوده است.
مسأله ( 2717 ) زني كه با عقد موقت به همسري مردي درآمده است، از مرد ارث نميبرد و مرد نيز از او ارث نميبرد.
مسأله ( 2718 ) فرزندي كه در ازدواج موقت بهدنيا آمده است، از پدر و مادر خود ارث ميبرد.
· ارث اختصاصي پسر بزرگتر
مسأله ( 2719 ) هرگاه مردي از دنيا برود، قرآن، انگشتر و شمشير او يا هر سلاح ديگري كه براي مردها متعارف است و لباسهايي كه پوشيده يا براي پوشيدن گرفته و نگه داشته است؛ هرچند هنوز آن را نپوشيده باشد؛ چنانچه براي استفاده كردن گرفته باشد نه براي ملكيت، مالِ پسر بزرگتر است؛ اگرچه فرزند بزرگتر، دختر باشد و در برابر، بر پسر بزرگتر نيز واجب است كه نمازها و روزههايي را كه از پدر قضا شده است، بجا آورد.
البته، حكم رسيدن داراييهاي ياد شده به پسر بزرگتر در صورتي است كه ميّت، جز آن، مالِ ديگري نيز داشته باشد.
مسأله ( 2720 ) اگر ميّت از اين چهار چيز، بيشتر از يكي داشته باشد؛ براي نمونه، دو عدد قرآن يا انگشتر داشته باشد؛ چنانچه مورد استفادهي او بوده يا براي استفاده فراهم شده بوده است، براي پسر بزرگتر ميباشد.
مسأله ( 2721 ) اگر پسر بزرگتر، بيش از يكي باشد؛ براي نمونه، از دو زن او در يك وقت دو پسر به دنيا آمده باشد، بايد لباس، قرآن، انگشتر و سلاح ميّت را به صورت مساوي ميان خود تقسيم كنند. اين حكم، ويژهي بزرگترين پسر است؛ هرچند خواهراني بزرگتر از خود داشته باشد.
مسأله ( 2722 ) اگر ميّت، قرض داشته باشد؛ چنانچه قرض وي به اندازهي مال او يا زيادتر باشد، بايد آن چهار چيز ـ قرآن، انگشتر، سلاح و لباس ـ را كه مال پسر بزرگتر است براي پرداخت قرض او بدهند يا پسر بزرگتر قيمت آنها را بپردازد. براي نمونه، اگر همهي دارايي ميّت شش ميليون تومان باشد كه به اندازهي دو ميليون تومان آن از چيزهايي باشد كه مال پسر بزرگتر است و پنج ميليون تومان قرض داشته باشد، پسر بزرگتر بايد به اندازهي يك ميليون تومان از آن چهار چيز را براي پرداخت قرض ميّت بدهد.
اگر داراييهاي ميت بيشتر باشد؛ به گونهاي كه بتوان قرض او را از آنها داد و اندازهي چشمگيري نيز براي وارثان ميماند، بايد آن چهار چيز را به پسر بزرگتر داد.
· ديگر مسايل ارث
مسأله ( 2723 ) مسلمان از كافر ارث ميبرد، ولي كافر از مسلمان ارث نميبرد؛ اگرچه آن كافر، پدر يا پسر فرد درگذشته باشد.
مسأله ( 2724 ) اگر ميّت مسلمان، پسري كافر دارد كه او پسري مسلمان است، آن پسر مسلمان از پدربزرگ خود ارث ميبرد.
مسأله ( 2725 ) اگر پسر ميّتِ مسلمان، كافر باشد، ولي عموي ميّت يا برادرِ ميّت، مسلمان باشد، ارث به آنها ميرسد و در صورت كافر بودن اين دو، پسران مسلمان عمو و پسران برادرِ ميّت ارث ميبرند.
مسأله ( 2726 ) اسلام آوردن وارث پيش از تقسيم كردن ارث، مانند اسلام آوردن آن وارث پيش از مردن آن ميّت است؛ بر اين اساس، اگر پيش از تقسيم مال، اسلام آورد، در استحقاق ارث مانند بقيهي وارثان است و چنانچه طبقهي او بر طبقهي ديگران پيشي داشته باشد، همهي ارث براي او خواهد بود؛ خواه ميّت، كافر باشد يا مسلمان؛ مانند آن كه وارث، تنها فرزند يا همسر يا پدر يا مادر ميت باشد.
مسأله ( 2727 ) اگر كافر پس از تقسيم بخشي از مال، اسلام آورد، از بقيهي داراييها ارث ميبرد، ولي از بخش تقسيم شده ارث نميبرد.
مسأله ( 2728 ) همهي مذاهب مختلفي كه محكوم به اسلام هستند؛ خواه حق باشند يا باطل، از يكديگر ارث ميبرند.
مسأله ( 2729 ) غُلات، خوارج، نواصب و منكران ضروري دين، محكوم به كفرند و از مسلمان ارث نميبرند، ولي مسلمان از آنها ارث ميبرد؛ چنان كه از كافر ارث ميبرد.
مسأله ( 2730 ) مرد و زنِ زناكار و خويشان آنها از فرزند آنان كه از زنا به دنيا آمده است، ارث نميبرند، ولي فرزندان چنين فرزندي و شوهر يا زن او، از او ارث ميبرند.
مسأله ( 2731 ) اگر كسي يكي از خويشان خود را كه از او ارث ميبرد به عمد و به ناحق بكشد، ديگر از او ارث نميبرد، ولي چنانچه به حق باشد، مانند قصاص يا اجراي حد يا دفاع، ارث ميبرد.
مسأله ( 2732 ) اگر كشتن از روي خطا باشد، مانند آن كه تيري به هوا بيندازد و به صورت ناگهاني به يكي از خويشان او بخورد و او را بكشد، از مالِ او ارث ميبرد، ولي از ديه، ارث نميبرد.
مسأله ( 2733 ) قتل شبه عمد ـ يعني كسي كاري كند كه به صورت معمول باعث قتل نيست و قصد قتل نيز نداشته، ولي قصد انجام آن كار را با مقتول داشته بوده است ـ مانع ارث نميشود.
مسأله ( 2734 ) هرگاه بخواهند ارث را تقسيم كنند، در صورتي كه ميّت، بچهاي داشته باشد كه در شكم مادر است و در طبقهي او وارثان ديگري مانند فرزندان و پدر و مادر باشند، بچهاي كه در شكم مادر است، اگر زنده به دنيا بيايد، ارث ميبرد و چنانچه احتمال بدهند دو بچه در شكم مادر است، واجب است سهم دو پسر را كنار گذارند. البته، سهم كساني كه در هر صورت ـ خواه ميّت، فرزندي داشته باشد يا نه ـ از ميّت، ارث ميبرند، مانند كمترين سهم زن، بايد از اول حساب، داده شود و سهم پدر و مادر را نيز بايد به آنها بدهند. براي مثال، اگر وارثان ميت، پدر، مادر، همسر و يك فرزند پسر و يك فرزند دختر باشد، و همسر وي نيز حامله باشد و احتمال داده شود جنين وي يك پسر و يك دختر است، در صورتي كه داراييهاي ميت به 720 ميليون ريال برسد، ارث وي به گونهي زير تقسيم ميشود:
ارزش يك سهم پدر و مادر: 120 میلیون = 6 ÷ 720 میلیون
سهم پدر: 120 میلیون
سهم مادر: 120 میلیون
سهم همسر در صورتي كه شوهر داراي فرزند است: 90 میلیون = 8 ÷ 72 میلیون
مجموع سهم پدر و مادر و همسر: 330 میلیون = 90 میلیون + 120 میلیون + 120 میلیون
مجموع سهم باقي مانده: 390 میلیون =330-720 میلیون
ارزش يك سهم از باقيمانده: 65 میلیون = 6 ÷ 390 میلیون
سهم يك دختر: 65 میلیون
سهم جنين دختر: 650 میلیون
سهم پسر: 130 میلیون =2 x65
سهم جنين پسر: 130 میلیون
مسأله ( 2735 ) اگر احتمال بدهند شمارهي حمل بيشتر است؛ براي نمونه، احتمال بدهند كه زن، سه بچه در شكم دارد، سهم سه پسر را كنار ميگذارند و چنانچه براي نمونه، تنها يك پسر يا يك دختر به دنيا آمد، وارثان، زيادي سهم گنار گذاشته شده را ميان خود تقسيم ميكنند.
مسأله ( 2736 ) اگر در طبقهي بچهاي كه در شكم مادر است، وارث ديگري نباشد، هرگاه زنده زاده شود همهي مال به او ميرسد و در غير اين صورت، ميان وارثان طبقهي ديگر تقسيم ميگردد.
مسأله ( 2737 ) براي كنار گذاشتن سهم بچه، بسته شدن نطفه و بودن بچه در شكم به هنگام مردن آن ميّت كافي است و دميده شدن روح در آن شرط نيست، ولي زنده به دنيا آمدن آن شرط است؛ بر اين اساس، اگر بچه، زنده زاده شود و در همان ساعت بميرد، باز هم ارث ميبرد و ديگران نيز از او ارث ميبرند.
مسأله ( 2738 ) شخص گمشدهاي كه زنده بودن وي معلوم نيست و وارث نيز دارد، دارايي وي را كنار ميگذارند و وضعيت او را تا چهار سال پيگيري ميكنند و سپس مال را ميان وارثان تقسيم ميكنند، ولي اگر بعد از آن زنده بودن او معلوم شود، تقسيم مال اعتباري ندارد و همهي مال به خود او باز ميگردد.
مسأله ( 2739 ) اگر چند نفر كه وارث يكديگر هستند؛ براي نمونه، با هم زير آوار بمانند؛ چنانچه معلوم نباشد كدام زودتر مرده است، هر كدام از ديگري ارث ميبرد، ولي اگر معلوم شود كه كدام يك زودتر مرده، تنها كسي كه ديرتر مُرده است ارث ميبرد.
حضرت آيت الله العظمي محمد رضا نکونام (مدظلّه العالي)